TREGIME, POEZI, KRIJIME LETRARE

Dhe vjen martesa…

2011-11-14T07:32:00.001-08:00

Skice

Najada u shkëput nga shoqet e saj të punës dhe erdhi me një frymë drejt meje.Mendimi, që së shpejti ajo do të martohej më kishte bërë disi nervoz e të heshtur.Krenaria për vajzën mbytej në ato moment nga diçka e fshehur thellë në qenien time prindërore.Ishte tamam një endje nëpër vete,që unë ende s’e kisha gjetur recetën dhe brengosesha.Nuk bëja llogari,jam njeri drejt e drejt ose pothuajse i tillë.Mardhëniet e mia të djalin e vajzën ishin të natyrshme,të lirshme,hera herës liberale.Nuk them se ishin të përkryera,por e përgjithmja ishte e përsosur.Djali me passion e vullnet u bë mjek automobilash,ndërsa vajza mjeke grash(mamie),gjithashtu edhe nusja e shtëpisë po ndjek shkollën e shërbimit njerzor.Pra,unë po realizoja ëndërrën për një familje të shëndoshë,por ja që erdhi martesa e vajzës dhe mua më dukej sikur diçka po lëvizte nga gurët e themelit.

-O ba’,a ke dëshirë të vish me ne për një kafe?-më foli vajza pa u afruar mirë,zëri saj mu duk paksa i tjetersuar,më i thjeshtë,më i pjekur dhe më i ëmbël.

-Faleminderir!Një herë tjetër,- dhe kapërdiva një ngërç që mu krijua në atë çast nga loti i fshehur në grykë.

Ajo buzëqeshi dhe u largua me nxitim për nga shoqet e saja,që zbardhnin si pulëbardha nga uniformat spitalore.

“Një here tjetër-pëshpërita,E ku mund të vinte ajo,një herë tjetër,ajo së shpejti martohej!Ja futa kot,po ashtu i përhumbur isha në ato moment. Ndoshta e kisha nga koha.Mezi merrja frymë,ajri ishte aq rëndë sa të shtypte krahërorin.Vazhdova rrugën,e habitshme,dhe kanalet anës rrugës në lagjen time po më dukeshin të bukur!Më pëlqente era e ujrave të mykura,aroma e gjetheve të thata që njomen në kanal dhe ajo,e përditshmja,jashtëqitja e qytetit që ngjitet në mjetet e bashkisë e degëdiset tutje nga periferitë.Jo,jo këto lloje shijesh nuk kanë asgjë të sëmurë,besomëni mua.Përkundazi,ndoshta unë kam paragjykime,ose dalin në pah vetëm nga brengosja ime.Eshtë e vërtetë unë e dua qytetin tim ashtu siç është në të vërtetë.Durrësi është plotë dritë,që mbizotëron tërë bregdetin.Dua javën e vitin,kohën e erave bregdetare.Po,kam kaluar aty fëmijërinë,rininë,jetën time.Aty është më lehtë për të mbretëruar.

Më ishte zgjuar vemendja,apo e kisha të fjetur,s’po arrija ta kuptoja.Epo ç’dreqin kam që dal mbi ligjet e natyrës.Harmonia ime me jetën ishte e plotë,përputhesha me të me të mirat e të këqijat e saj.Por,përse më robëronte gëzimi?Vajza lind në shtëpinë e huaj e shkon në shtëpi të vet,më thoshte shpesh gruaja,por ne atë e bijë s’e pranonim këtë thënie popullore.U mbështeta pas një trungu dhe ndeza cigare,në çast më erdhën në mëndje duart e saj të vogla që më ndizte çakmakun,kur unë vija cigaren në buzë.Pastaj,vështrimin e saj ngallëzyes,kur unë botova librin e parë.Kujdesi që unë tregoja për të mos e lënduar.Pastaj,coprash bisedash e zënkash që janë të pranishme në çdo familje,përpjekjet në maturë e fakultet për të arritur atë që i kishte vënë vetes detyrë,lufta për të zënë punë në spitalin e qytetit,dhe së fundi vinte martesa…!

Qesha i përhumbur,kalimtarër më kanë marrë për të çmendur.Cdo lëvizje ndjesie,shton ose pakson sensualitetin e ekzagjiruar,duke krijuar pështjellime në karakterin tim që ishte krijuar në ato çaste.Shpejt largova mendimet dhe emocionet,unë kisha ndërtuar një jetë,po ashtu edhe ajo do të ndërtonte një jetë.

Dhe atë ditë,që ajo hodhi vellon e bardhë të nusërisë,unë isha zhveshur nga ato mendime,por prindi e përjeton jetën e fëmijëve të tij deri në vdekje.Re të trishtuara do të enden gjithmonë në qenien e tij,paçka se fëmija do të jetë i lumtur,meraku do e gërryej përjithmonë.

Vladimir Shyti

Durrës

DITA E PAVARËSISË 28 NËNTORI 1912-2011

2011-10-28T10:13:00.000-07:00

“As shqiponjat as populli i shqipes nuk mund ta durojnё robёrinё. Ato nuk janё kanarina, qё tё kёndojnё tё lumtura nё kafaz. Kёshtu “shqiptarёt”. Populli i shqipes, iu futёn luftёs pёr pavarёsi – luftё qё do tё zgjaste pёr 2000 vjet. Me njё fjalё, e gjatё dhe e dёshpёruar pёr tokёn, gjuhёn dhe vetёqeverisjen”. (1)

“Nёn uzurpimin romak kaloi nga viti 168 p.e.s. nё vitin 395 e. j. = 563 vjet.

Nёn uzurpimin bizant nga viti 395 deri nё viti 1443 = 1030 vjet.

Nёn uzurpimin turk nga viti 1479 deri nё vitin 1908 = 429 vjet. Gjithsejt 2030 vjet. (2).

Pёrgjatё kёtyre 2000 vjeçarёve kaluan shumё vandalё qё e kthyen tokё tё djegur, po neve po aty me gjuhё dhe kombёsi tё trashёguar nga shqiponja e Zeusit te Pirua i Epirit te Skёnderbeu dhe sёfundi te plaku i Vlorёs Ismail Qemali me flamurin e Skёnderbeut tё ardhur nga thellёsitё e mijёvjeçarёve pёr tё shpallur pavarёsinё e Shqipёrise.

Stёrnip i Skёnderbeut. Don Juan De Aldro Kastrioti. “Nё njё mbrёmje nё Paris mё 1910, presidenti i Thronit tё Skёnderbeut e ftoi Eqerem Beun nё njё darkё ku u gjendёn pranё mё se 30 vetё tё aristokracisё ndёrkombёtare ... i sollёn njё kuti tё kuqe stolish tё artё, çoi kapakun e kutisё dhe nxorri prej saj njё flamur tё kuq me shkabё tё zezё krahёhapun ... Nё fund, at flamur ia dorёzoi Eqerem Beut tue i thanё: “Unё jam plak e druej se nuk do ta shoh dritёn e lume tё lirisё shqiptare. Ju jeni i ri, mirrje sillnie n’Atdhe! Premtoftё Perёndia qё shpejt tё shtjellohet nё qella tё lira tё Shqipnisё”. Kёshtu Murat Toptani i kallzoi Ismail Qemalit pёr flamurin. I a lypen Eqerem Beut e ai flamur i Aldro Kastriotit u valёvit si simbol lirie mbas 500 vjetёve nё Vlorё, ditёn e 28 nёntorit 1912”. (3)

Ismail Qemalin e adhuronin dhe po aq e luftonin. Historiani Amerikan E. Jacques shkruan: “Mendja e tij e mprehtё dhe idetё novatore bёnё qё Sulltan Abdyl Hamiti tё kishte njёherёsh respekt e frikё prej tij. Ndonse e internuan pёr disa vjet, ati nuk i rreshtёn sё dhёni grada”. (4)

“Ismal Qemali, ёshtё i pari qё cakton vend-ndodhjen e Tempullit tё Dodonёs. Nё kujtimet e tij, tregon se nё vitin 1866, ndёrsa ishte kёshilltar politik i valiut tё Janinёs, gjatё njё vizite tek pronat e njё miku tё tij nё fshatin Melingus, kishte dalluar disa rrёnoja, qё ai i lidhi me Tempullin antik tё Dodonёs. Dhjetё vjet mё vonё, tregon Ismaili, isha nё Vlorё kur ja tregova mikut tim Karapanos kёtё zbulim timin, Kёshtu Karapanosi “qё shquhej pёr shpirtin e inisjativёs” filloi menjёherё gёrmimet nё Dodonё duke nxjerrё nё dritё njё sasi thesaresh arkollogjike me vlerё tё jashtzakonshme”. (5)

Dhimiter Pilika thotё: “Ndёr 1800 objektet e zhgroposura nё Dodonё mё 1875-1877 gjithçka (ndёrtesa, monumente, dhurata si ex-voto etj.) drejtpёrdrejt lidhet me kёtё mbret tё Perёndive Pellazgjike”. (6)

Ismail Qemali iu pёrgjigj Konferencёs sё Londrёs se: “Ndёrtesa e Ballkanit e ngritur vetёm mbi tri kёmbё, Sёrbi, Mal i Zi, Greqi, njё ditё do tё pёrmbyset; i mungon kёmba e katёrt e natyrshme Shqipёria. Kur vet Eduard Grei e pohoi nё dhomёn e komuneve: “Jam i bindur se kur tё mёsohen tё gjitha faktet, ky vendim do kritikohet me shumё tё drejtё”. (7)

Nё prag tё Luftёs sё Parё Ballkanike (qё nisi mё 8 tetor 1912) ishte krijuar aleanca e shteteve ballkanike tё cilat kishin si qёllim ndarjen territoriale tё Perandorisё Osmane. U nёnshkruan disa traktate midis shteteve tё ballkanit. Ndёrsa nё shtator tё vitit 1912 Greqia ishte marrё vesh me Sёrbinё pёr ndarjen e territoritoreve shqiptare duke marrё si vijё ndarёse lumin Shkumbin.

“Ёshtё fakt i njohur tashmё se pёrplasja shqiptaro-osmane e viteve 1911-1912, dobёsoi ndjeshёm potencialet dypalёshe. Pikёrisht pak javё pas mbarimit tё kёsaj lufte, filloi edhe sulmi ndaj territoreve shqiptare nga Mali i Zi, Sёrbia dhe Greqia. Nёse lufta e shqiptarёve do tё pёrqёndrohej kundёr kёtyre agresorёve, padyshim qё edhe harta e sotme e Shqipёrisё do tё ishte ndryshe.

Historiani George Fred Williams nё librin “Shqiptarёt” (Tirane 1934) e ka quajtur “kanosje pёr civilizimin perёndimor”. (8)

Nё rrethana tё tylla mё 14 tetor 1912 njё grup patriotёsh shqiptarё organizuan njё mbledhje nё kryeqendrёn e vilajetit tё Kosovёs nё Shkup, nga ku u njoftuan Fuqitё e Mёdha se shqiptarёt nuk e pranonin pushtimin e tokave tё tyre. Ndёrkohё Ismail Qemali dhe Luigj Gurakuqi udhёtuan nga Stambolli pёr nё Bukuresht mё 5 nёntor 1912, u bё njё mbledhje e madhe e shqiptarёve, por nuk dihej nёse do tё shpallej autonomia apo pavarёsia. Ismal Qemali e kishte busullёn e tij dhe mendonte se pёr çёshtjen shqiptare nё atё kohё nevojitej vetёm dipllomacia e madhe. Nga kёtej, ai shkoi nё Budapest, ku u takua me ministrin Berthold dhe pastaj nё Vjenё. Kishte gjetur mbёshtetjen e vёrtetё e cila ishte nga Italia dhe Austria dhe epillogu i kёsaj pёrpjekje ishte nё Trieste, ku ai shpalli nё momentin e nisjes me anijen “Bryn” Vendimin e madh pёr ta shpallur Shqipёrinё tё Pavarur. Kёtu duhet theksuar mbёshtetja e plote qё i dha Astro-Hungaria mbrojtjes sё interesave shqiptare.

Ismail Qemali mbriti nё Durrёs mё 21 nёntor 1912, -pёr shkak tё ushtrisё sёrbe qё po i afrohej qytetit dhe nga pritja armiqёsore e peshkop Jakovit, morri rrugёn pёr nё Vlorё mё 25 nёntor 1912. Tre ditё mё pas filloi Kuvendi i Vlorёs. DELEGATЁT E KUVENDIT TЁ VLORЁS

Berati: Iljas Vrioni, Hajredin Cakrani, Xhelal Koprenca, Dudё Karbunara, Taq Tutulani, Sami Vrioni.

Durrёsi: Abaz Çelkupa, Mustafa Hanxhiu, Jahja Ballhysa, Dom Nikoll Kaçori.

Dibra: Myfit vehbi Dibra, Sherif Langu.

Elbasani: Shefqet Daiu, Lef Nosi, Qemal Karaosmani, Mit’hat Frashёri.

Gjirokastra: Azis Efendiu, Veli Harxhi, Elmaz Boce, Myfit Lobohova, Petro Poga, Jan Papadhopulli, Hysen Efendiu.

Ipeku (Gjakova, Plava, Gucia): Rexhep Mitrovica, Bedri Pejani, Sali Xhuka, Qerim Begolli.

Kruja: Abdi Toptani, Mustafa Kruja.

Lushnja:Qemal Mullai, Ferit Vokopola.

Pogradeci: Hajdar Blloshmi.

Ohri dhe Struga: Zyhdi Ohri, Dr. H. Myrtezai, Nuri Sojli, Hamdi Ohri, Dervish Hima, Mustafa Barutçiu.

Shijaku: Xhemal Deliallysi, Ymer Deliallysi, Shahin Efendiu.

Tirana: Abdi Toptani, Murat Toptani.

Korca: Pandeli Çale, Thanas Floqi, Spiro Ilo.

Vlora: Ismail Qemali, Zyhni Abaz Kanina, Aristidh Ruçi, Jani Minga, Qazim Kokoshi, Eqerem Vlora.

Shkodra: Luigj Gurakuqi,

Permeti: Veli Kёlcyra, Syrja Vlora, Mit’hat Frashёri.

Kosova: Mehmet Pashё Dёralla, Isa Buletini, Hajdin Draga, Dervish Ipeku.

Peqini: Dervish Biçakçiu, Mahmut Kaziu.

Gramshi dhe Tomorrica: Ismail Qemali.

Tepelena: Kristo Meksi, Myfit Libohova, Fehim Meshgorani, Aristidh Ruçi.

Kavaja: Abdi Toptani.

Çameria: Veli Gёrra, Vesel Margёllёçi, Azis Tahir Ajdonati, Rexhep Demi, Alush Taka.

Mati: Ahmet Zogu, Riza Beu, Kurt Aga.

Klonia e Bukureshtit: Dhimiter Zografi, Dhimiter Mborja, Dhimiter Berati, Dhimiter Ilo.

28 NËNTOR 1912 KUVENDI I VLORËS

Nё fillim tё mbledhjes Ismail Qemali deklaroi se qёllimi i mbledhjes ishte marja e masave tё nevojshme pёr tё shpёtuar Shqipёrinё nga reziku i madh qё i kanosej. Delegati Rexhep Mitrovica propozoi pёr kryetar tё kuvedndit Ismail Qemalin dhe pёr sekretarё Luigj Gurakuqin dhe Shefqet Daiun ... Para delegatёve ai tha se nuk kishte rrugё tjetёr veç asaj tё shpalljes sё pavarёsisё. “Pёr tё plotёsuar kёtё qёllim tha Ismail Qemali, thirra zotёrinё tuaj kёtu nё Vlorё dhe shfaq gёzimin tim se thirrja nuk shkoi kot, se gjithё anёt e Shqipёrisё dёrguan delegatё qё tё mendohen e tё pёrkujdesen pёr shpёtimin e atdheut.

KRYETARI I KUVENDIT TЁ VLORЁS PROPOZON:

1 - Tё shpallej Shqipёria mё vehte me njё qeveri tё pёrkohshme. 2 - Tё ngrihej njё pleqёsi pёr ndihmё e kontroll tё qeverisё. 3 – Tё dёrgohej njё komision nё Europё pёr tё mbrojtur para mbretёrive tё mёdha.

Sekretari i Kuvendi Luigj Gurakuqi lexoi tekstin e shpalljes pavarёsisё:

“Pas fjalёve qё tha Z. Ismail Qemal Beu, me tё cilat tregoi rrezikun e madh nё tё cilat ndodhet sot Shqipёria, kongresistёt me njё za vendosёn qё Shqipёria tё bёhet mё vete, e lirё dhe mos varme”.

Pas nёnshkrimeve, Kuvendi zgjodhi Ismail Qemalin kryeministёr tё qeverisё sё pёrkohshme dhe Dom Nikoll Kaçorin si zёvёndёs tё tij. Pas kёtij vendimi nё orёn 17:30 delegatёt morrёn pjesё nё ceremoninё e ngritjes sё flamurit, tё dhёnё nga stёrnipi i Skёnderbeut Don Alardo Kastrioti.

Qeveria e Vlorёs ka hyrё nё historinё e Shqipёrisё si qeveria e parё e Shqipёrisё. Ajo u formua mё 4 dhjetor 1912. Pёrbёria e Kabinetit: 1- Ismail Qemali – Kryeministёr dhe ministёr i Punёve tё Jashtёme. 2- Dom Nikoll Kaçori – zv/kryeministёr. 3- Myfit Libohova (Esat Toptani, korrik gusht 1913) (Hasan Prishtina, 5 shtator – 20 nёntor 1913) – ministёr i Punёve tё Mbrёndshme. 4- Abdi Toptani (Azis Vrioni) (Gjergj Cako) minister i Financave. 5- Mit’hat Frashёri ministёr i Punёve Botore. 6- Mehmet Pashё Dёralla – ministёr i Luftёs. 7- Luigj Gurakuqi – ministёr i Arsimit. 8- Pandali Çale (Hasan Prishtina) (Qemal Karaosmani), nёntor 1913 – 22 janar 1914) ministёr i Bujqёsise. 9- Lef Nosi – mistёr i Post-telegrafave. 10- Preng Bib Doda – zv/kryeministёr (dhjetor 1913).

“Mё 29 nёntor 1912, Ismal Qemali, i njofton aktin historik gjashtё Fuqive tё Mёdha dhe shteteve tё Ballkanit. Pavarёsia u njoh nga Fuqitё e Mёdha, por jo nga Greqia dhe Sёrbia.

Situata: Nё kёtё kohё. “Ushtritё ballkanike kishin hyrё thellё nё tokёn shqiptare. Ata, tashmё, kishin pushtuar Strugёn, Elbasanin, Tiranёn dhe ishin nisur pёr nё Durrёs, kurse Vlora mbahej e rrethuar prej grekёve. Qarkullimi nёpёr Shqipёri nuk ishte aspak i lehtё, pasi bandat dhe forcat sёrbo-malazeze-greke kishin zaptuar pjesёn mё tё madhe tё vendit, duke masakruar popullin dhe duke kthyer nё tokё tё djegur”. (9)

Rёnia e Qeverisё Vlorёs mё 22 janar 1914. “Gazment Shpuza zbulon me vёrtetёsi tё sakta pёr oficerin Tomson qё erdhi nё Shqipёri sipas vendimit tё Konferencёs sё Londrёs pёr organizimin e Xhandarmёrise... Tomsoni u tregua shumё aktiv kundёr tё ashtuquajturit kompllot xhonturk tё drejtuar nga Beqir Grebeneja. Ai arrestoi vet Beqirin dhe e pushkatoi, kёtё hero tё vёrtetё tё qёndresёs heroike tё shqiptarёve kundёr pushtimit tё shovenistёve grek ... Arestoi gjithashtu, si turkoman edhe Çerçis Topullin e plotё tё tjerё. Nё kёtё kuadёr tё kёtij aksioni tё drejtuar nga Tomsoni u akuzua dhe u dёrgua para njё gjyqi special, tё krijuar nga Komisioni Ndёrkombtar i Kontrollit, edhe Ismail Qemali. Protogonisti kryesor i aksionit atdhetar dhe dipllomatik tё shpalljes sё pavarёsisё sё Shqipёrisё rezultonte, sipas tij me shokё, si pjesmarrёs kryesor nё kёtё kompllot turkoman kundёr kёsaj pavarёsie. Pra, nё vijim tё kёsaj logjike absurde, angazhimi i plakut tё Vlorёs nё kёtё “komplot” xhonturk ishte drejtuar, as mё shumё as mё pak, por pikёrisht kundёr veprёs sё vet. Absurditeti i kёsaj logjike nuk njeh kufi.

Ismail Qemali dha dorёheqjen is kryeministёr i qeverisё sё parё Shqiptare.

Dhespoti grek Jakovi me shokёt e tij, me 1912 penguan Ismail Qemalin pёr ngritjen e flamurit kombёtar nё Durrёs. Duhet rikujtuar se Tomsoni nuk morri pjesё kundra agresionit grek nё shqiprinё e jugut. Ai u caktua nga Vidi komisar i jashtёzakonshёm pёr viset e Jugut, pёr tё ashtuquajturin “Verio-Epir” tё pretenduar nga qarqet sunduese tё Athinёs. Vidi urdhёroi Tomsonin tё hynte nё bisedime me tё ashtuquajturin pёrfaqёsues tё “Verioepirotёve”. Nё kёto bisedime koloneli pranoi famёkeqin “Protokoll tё Korfuzit”... Siç dёshmon autori hollandez Gorrit Goslinga, shtypi grek e pёrlavdёroi shёrbimin e madh qё ai u kishte bёrё qarqeve shoveniste greke. Ishte pikёrisht Tomsoni ai qё kishte hedhur bazat e aktit aq fatal pёr fatet e shtetit tё ri shqiptar. Ёshtё kjo arsyea qё po ky shtyp, sipas tё dhёnave tё tjera, e vajtoi vrasjen e Tomsonit, pas 16 qershorit 1914. Kёto janё fakte tё cilat nuk mund tё mёnjanohen kursesi.

Tomsoni drejtonte forcat mercenare tё Vidit kundёr “rebeleve”, ndёrsa nuk kishte pranuar, t’i komandonte forcat vullnetare shqiptare nё luftёn, pёr mbrojtjen e trojeve amtare nga sulmi i forcave shoveniste greke. Ky ёshtё Tomsoni nuk ka nevoje pёr koment”. (10)

Si e helmuan nё Peruxhia tё Italisё ISMAIL QEMALIN

“Ka qёnё ora 10:20 e datёs 24 janar tё 1919-ёs, dolli para gazetarёve nё njё konferencё pёr shtyp tё organizuar nё njё sallon hoteli nё Peruxha.

Hyrja e tij nё sallё e mbushur me mbi 100 gazetarё dhe fotoreporterё i befasoi tё gjithё tё pranishmit qё kishin mbi dy orё qё prisnin dipllomatin e njohur tё Shqipёrisё. Ndёrsa ecte pёr t’u ulur nё tavolinёn nё krye tё sallёs, nё fytyrё i fashitet njё cehre e verdhё qё sa vinte shtohej. Nuk kaluan shumё minuta dhe disa tё dridhura i mbёrthyen trupin. Askush nuk po pipёtinte, vetёm plaku mjekёrbardhё, qё me gjithё gjёndjen qё po kalonte, gjeti forca pёr tё folur. Nga goja i dolёn pak fjalё dhe dukej qartё qё ai po mundohej t’i lidhte me njёra-tjetrёn. Nё atё çastё kёrkoi ndihmёn nga i biri Qamili, tё cilin e mbante pranё vetes si sekretar, i kёrkoi tё shkoi nё tualet. U kёrkoi tё falur gazetarёve tё pranishёm dhe mori hapat drejt derёs sё tualetit. Aty mёsohet se sa vuri kёmbёn pёr t’u drejtuar te lavamani filloi tё shkumёzonte dhe tё dridhej mё shumё. Ajo gjёndje nuk zgjati shumё. Nё pak çaste zёmra e tij pushoi sё rahuri. I biri del para gazetarёve ku u komunikon lajmin se i ati, tё cilin para pak çastesh e kishin nё tavolinёn pёrballё tashmё nuk jeton mё. Ajo situatё ishte e rёndё pёr tё gjithё. Aty dhimbja njerёzore i kaloi kufijtё.

Situata qё Ismail Qemali kishte kaluar ato ditё nё Peruxha tё Italisё i kishin shkaktuar njё gjёndje tё rёndё psikollogjike dhe fizike. Edhe pse nё atё gjendje, ai nuk kishte ngurruar tё dilte para shtypit. Ai donte tё denonconte krerёt e dipllomacisё italjane, nё atё kohё kur nё Paris diskutohej fati i Shqipёrisё dhe ata kishin mundur ta hanin nё besё. Megjithatё, pёr çudinё e tij, ajo konferencё ishte organizuar nga tё tjerёt. Nuk u mёsua asnjёherё se kush i kishte thirrur gazetarёt. Plaku 75 vjeçar i kishin thёnё se media kishte interes tё dёgjonte nga ai se pёrse nё ato momente nuk ndodhej nё Konferencen e Paqes nё Paris. E kёshilluan qё tё hante mire pasi nё atё konferencё shtypi do t’i duhej tё fliste gjatё. Pikёrisht pas ushqimit nuk vonoi shumё, ai dolli nё sallёn e takimit dhe nё ate moment jeta e tij filloi tё shuhej.

“Mё hёngrёn nё besё!” bёrtiti Ismail Qemali sapo zbriti nё Peruxha tё Italisё. Ai ishte nisur pёr njё vizitё urgjente nё Romё, me ftesё tё autoriteteve mё tё larta tё vendit, nga kryeministri dhe ministri i jashtёm. Kjo kishte ndodhur pas kёrkesёs sё tij. Synimi i dipllomatit shqiptar ishte qё tё ndihmohej nga pёrfaqёsuesit e Italisё, tё cilёt do tё ndёrhynin pranё autoriteteve mё tё larta tё Konferencёs sё Paqes qё mbahej nё Paris. Ismail Qemali kishte marrё pёrgjigje se kryeministri Italian Orlando dhe ministri i jashtёm Sonino e prisnin nё Romё, ai pa humbur kohё u nis pёr tё takuar. Por u pёrball sapo zbriti nё Peruxhia, me pёrgjigje negative, ishte mashtruar qё ishte thirrur nё Itali. (11)

Vdiq nё Peruxhia me 24 janar 1919 dhe mё 12 shkurt kufomёn e tij e sollёn nё Vlorё dhe e varosёn nё Kaninё.

Referenca:

1. Edёin Jacques “Shqiptarёt” bot. 1995, f. 146.

2. Mathyeu Aref “Shqipёria” bot. 2007, f. 116

3. Rasim Bebo “Dodona tempulli i lashtё...”, bot. 2007, f. 62.

4. Ben Andoni “Ismail Qemali ...”, “Illyria” 24-2-2005, f. 28.

5. Agim Shehu gazeta “Illyria” 28- 12-2006

6. Pullub Xhufi “Greqia sipas formatit...” gazeta “Illyria 24-2-2006

7. Dhimitёr Pilika ‘Pellazgёt” botimi 2005, f. 171.

8. Kastriot Dervishi “Kuvendi qё shpalli....”, “Illyria” 4-12-2006, f. 25.

9. Erion Habilaj, Sonila Yzeiri “Histotia si pёrfunduan...”, “Illyria” 25-11-2006,

10. Albert Kotini “Tre gurёt e zezё nё...”,“Tomsoni dhe Verio-Epiri” bot. 2000, f. 641- 642.

11. Fatos Veliu “Si u helmua Ismail Qemali nё Peruxhia...”, “Illyria” 25-11-2006, f. 24.

Rasim Bebo Addison Çikago Tetor 2011.

Karadaku i Preshevës joshës për pushime dhe tërheqës për turizmin malor /pjesa e II-të/

2011-10-06T09:52:00.000-07:00

XHELAJDIN SALIHU

Fotoreportazh: Udhëtim nëpër Karadakun e Preshevës - E enjte, më 29 shtator të vitit 2011, para drekës, autori i shkrimit, Felahu dhe Hakia u nisëm me Ladën e komunës për në rrugëtimin Preshevë-Kurbali-Stanec- Lagja e Gjinajve-Ranatoc-Magjere-Gosponicë-Gare-Bukoc dhe më 11 shtator 2011 rrugëtova edhe në Bërçec.

Pra, kësaj here do të shkruajë dhe do të ilustrojë me fotografi vendbanimet e Karadakut të Preshevës që shtrihen dhe gjenden në të djathtë të lumit Llapushnicë, vendbanimet në veri-lindje të Karadakut të Preshevës

Nga rruga Preshevë-Gjilan, përmbi Mullinjtë e Preshevës, në të majtë , në jug-lindje të Kardakut, morëm rrugën për në Kurbali.

Vendbanimi Kurbali shtrihet thellë në Malet e Karadakut. Është vendbanim kodrinoro-malor. Larg rrugëve kryesore dhe mjaft i izoluar dhe i lënë pas dore.Lartësia mbidetare është 798 m.

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2002, ky vendbanim ka pasur 146 banor. Qysh nga regjistrimi i parë vërehet vetëm rënje të numrit të popullsisë, kursesi shtim edhe pse lindshmëria ka qenë mjaft e lartë. Pra në vazhdimësi ka pasur emigrim të popullsisë.

Nga personalitet e shquara të Kurbalisë dallojmë Xheladin Kurbalinë.

tNë Kurbali, të parët që i takuam ishin dy fëmijë që pritnin mësuesin e fshatit për të shkuar në shkollë, emrat e të cilëve nuk i mësuam.

Fshati Kurbali përbëhet prej tri mëhallëve: Mëhalla e Nuhallarëve, Hasanajve dhe e Ziberajve.Bile na thanë se nga Mëhalla e Hasanajve janë ndarë Mëhalla e Nuhallarëve dhe Osmanajtë, ndërsa nga Osmanajtë janë ndarë dhe është krijuar Mëhalla e Ziberajve.

Çezma në rrugën Preshevë-Kurbali

Pamje nga Kurbalia

Shkolla në Kurbali

Përmendorja e Dëshmorit të UÇPMB-së Nijazi Azemi

Kullosa në Kurbali

Në Kurbali ruhen ende dhitë

Shtëpia më e vjetër e Sulë Hasanit –Mëhalla e Hasanajve në Kurbali, për të cilën thanë se është e vjetër më shumë se 150 vjetë.

Shtëpi e Nuhallarëve në Kurbali

Nga Kurbalia morëm rrugën për në Stanec.

Staneci është fshat kodrinoro-malor, i cili shtrihet thellë në Malet e Karadakut, larg rrugëve që lidhin qendrat komunale dhe mjaft i izoluar.

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2002, Staneci ka pasur vetëm 76 banor me qëndrim të përhershëm në Stanec.Deri në vitin1960 ka pasur rritje të numrit të popullsisë e pastaj vetëm rënje. Shkaqet kan qenë të ndryshme por më së shumti kushtet e vështira ekonomike. Sot në Stanec jetojnë vetëm 31 banorë të moshës madhore. Në fshat janë gjithësejt 11 ekonomi shtëpiake . Staneci gjithmonë ka qenë i banuar vetëm nga shqiptarët.

Nga personalitetet e Stanecit përmendet Limon Asllan Staneci.

Pamje nga Staneci

Kulla e Madhe e Sejdiajve në Stanec, shumë e vjetër, e mbajtur shumë mirë dhe e renovuar, i qëndroi motit dhe kohërave të furishme, më krenare qëndron edhe sot.

Koshiqet me bletë në pronën e Qemal Muratit

Pamje nga Plantacioni

Këto fotografi u bënë në Plantacionin e Pemëve të Qemal Muratit-Stanecit, pensionist në Preshevë, ku kishte të mbjellur molla të llojeve të ndryshme, kumbulla, dardha, arra, rrush e tjerë. Poashtu në këtë Plantacion prej 3500 m kishte edhe bahçe të mbjellur me perime. Në këtë Plantacion hasëm edhe në kultivimin e bletëve, kishte një numër të madh të koshiqeve me bletë. Pronari na ofroi mikpritje dhe na gostiti me pemë. Pra, një ekonomi familjare e kultivuar në Stanec.

Pamje nga Vorrezat e fshatit Stanec të fotografuar nga Plantacioni i Qemal Muratit, ku shihet Lisi i Gjatë dhe shumë i vjetër, sipas Qemal Muratit kishte pleqëri më shumë se 200 vjetë.

Në rrugëtimin tonë nga Staneci zbritëm teposhtë, kaluam nëpër Buhiç dhe zbritëm në rrugën Preshevë-Gjilan.

Pamje nga Buhiçi

Buhiçi është vendbanim në komunën e Preshevës, shtrihet në Malet e Karadakut, përskaj rrugës së asfaltuar që lidh Preshevën me Gjilanin.

Edhe pse që një kohë të gjatë është ndërtuar rruga rajonale prap se prap banorët e Buhiçit jetojnë në kushte të vështira.

Përshkak të emigrimeve të vazhdueshme qysh nga themelimi i këtij vendbanimi e që vazhdojnë edhe në ditët e sotme popullsia nuk arriti të rritet.

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2002, Buhiqi ka pasë 120 banorë pothuaj aq sa në vitin 1948 (157).

Në rrugëtimin tonë zbritëm në rrugën Preshevë-Gjilan dhe te Urat, te Shkolla fillore e Caravajkës , në anën e djathtë të rrugës, kah veriu morëm rrugën për te Mëhallë e Gjinajve të fshatit Depcë.

Varrezat e Mëhallës së Gjinajve, Lisi i vjetër më se 150 vjetë, thotë Maksut Maksuti i Gjinajve.

Depca numrohet një ndër vendbanimet më të vjetra në Malet e Karadakut

Është fshat kodrinoro-malor i tipit të shpërndarë, me shumë lagje.

Banorët e Depcës kryesisht merren me blegtori e më pak me punimin e tokës. Dominojnë sipërfaqet me kullosa dhe pyje. Edhe hapja e rrugës që lidhë Gjilanin me Preshevën nuk mundësoj zvoglimin e emigrimit të popullsisë.

Sipas regjistrimit të popullsisë së vitit 2002, Depcja ka pasë 507 banorë.

Depca nuk arriti ta rritë numrin e popullsisë, sepse që nga periudha në mes të dy luftërave botërore e deri më sot nuk është ndal emigrimi i popullsisë, së pari në drejtim të Turqisë e pastaj në drejtim të qendrave të ndryshme të Kosovës , Luginës së Preshevës , Kumanovës dhe të Shkupit.

Në Mëhallën e Gjinajve takuam Maksut Maksutin, i cili na priti dhe na gostiti me arra.

Maksuti thotë se Mëhalla e Gjinajvë është më e vjetra dhe nga kjo Mëhallë janë dalë Mëhallët të tjera të Depcës. Bile, banorët e Muçibabës thotë Maksuti janë nipër të Gjinajve, pastaj Mëhallë e Mehajve, të Verbanit dhe Baftiarët në Turqi.

Toponomi e treguar nga Maksut Maksuti : Ara e Lugit, Kroi i Poshtëm, Kroi, Ara e Re, Kodra e Vorrit, Lugi i Murtezit, Ajrrinët, Rasa e Madhe, Kodra te Shpijat, Suka.

Shtëpia më e vjetër në Mëhallën e Gjinajve ishte ajo e Bektash Veliut.

Shtëpia e Vjetër e Maksut Maksutit në Gjinaj

Kroi i Mëhallës së Gjinajve, nga i cili e tërë Mëhalla furnizohej me ujë të pijshëm

Nga Mëhallë e Gjinajve zbritëm në rrugën Preshevë-Gjilan, kaluam nëpër Ilincë dhe arritëm në Ranatoc.

Fshati Ranatoc shtrihet thellë në brendësi të Maleve të Karadakut dhe kufizohet me fshatrat kufitare të Kosovës, në anën veriore me fshatin Kokaj, në lindje me fshatin Sllubicë dhe në perëndim me fshatin Muçibabë.

Ranatocin e përbëjnë tri Mëhalla: ajo e Seferëve, banorët e së cilës janë të ardhur nga fshati Sefer, Mëhalla e Klaiqëve, banorët janë muhaxhirë, të ardhur nga Klaiqi dhe Vranoci i Lebanës dhe Mëhalla e tretë (më e vogël) prej tri shtëpive, të cilat këtu kanë ardhur nga Caravajka para gati 100 vjetësh.

Toponimet më të njohura në Ranatoc janë: Lejthishta, Varret e ‘’Mazëve” (vlenë të përmendet se këto varreza janë në qendër të fshatit dhe janë të vjetra dhe të panjohura), Imeridi, Goleshi, Kroni i Mines, Kroi i Haxhi Isahit, Zllatare e Vogël, Rrezja, Zllatare e Madhe, Peshenica, Arat e Sahitit, Mashallah, Kodra e Luleve, Fërkemi i Kalit në Gur me Mazin, Kroi i Kopilit, Suravaci, Guri i Gjyrishecit, Ara e Kodrës, Sherekica, Përroni i Alisë, Dardhishta, Roga e Dredhëzave, Ara e Bunarit, Te Guri, Guri i Nrikllës, Kroi i Ftohtë, Mali i Dalipit, Rrafshi i Gurit, etj.

Ranatoci është vendbanim malor dhe popullsia kryesisht merret me blegtori e më pak me lavërtari e pemëtari. Në fshat janë vetëm 13 ekonomi familjare.

Siaps regjistrimit të popullsisë të vitit 2002, Ranatoci i ka pasur vetëm 83 banorë, ndërsa në vitin 1991 ka pasur 246 banorë. Ramje më të madhe të popullsisë ka pasë gjatë luftës në Kosovë dhe në Luginën e Preshevës, ku popullsisa u dëbua në drejtime të ndryshme, bile edhe jashtë trojeve shqiptare. Vendbanimi nuk ka arritë të shtoj numrin e banorëve, sepse banorët vazhdimisht, sikurse edhe fshatrat tjera të Karadakut, kanë emigruar në drejtim të qendrave të Gjilanit, Preshevës, por edhe më larg.

Personalitetet më të njohura të fshatit Ranatoc janë: Demir Behluli, piktor dhe shkrimtar, Dr.Prof. Ibrahim Behluli, antropolog dhe Xhemë Karadaku(Xhemail Halili), ing i makinerisë dhe krijues letrar.

Në fshat e takuam Vehab Aliun, i cili na dha shumë shënime mbi fshatin dhe na gostiti.

Pamje nga Ranatoci

Shkolla në Ranatoc

Shtëpia e Haxhi Jusufit-Mëhalla e Klaiqëve, e ndërtuar më 1949

Shtëpia e Halit Zeqirit, e ndërtuar më 1944/45 dhe e djegur në zjarrin e vitit 2011

Shtëpia e Fazli Arifit-Myrtajve, e ndërtuar në shekullin XVII

Shtëpia e Vjetër e Arifi Arifit-Myrtajve, e mbuluar me therra e barnishte

Frengji pushkësh në shtëpinë e Arif Arifit të Myrtajve

Oda e Arif Arifit të Myrtajve

Shtëpia e Musli Arifit të Myrtajve, e meremetuar

Shtëpi e Ramadan Arifit të Myrtajve

Shtëpi e Shabi Arifit të Myrtajve

Hambar i vjetër i thurrur me thupra në familjen e Fazli Arifit të Myrtajve

Hambar i vjetër me makinë fshirjeje për grun në shtëpinë e Shabi Arifit të Myrtajve

Maxhja e miellit në familjen e Fazli Arifit të Myrtajve

Djepi familjar në shtëpinë e Fazli Arifit të Myrtajve

Sofra familjare e bukës në familjen e Fazli Arifit të Myrtajve

Sofra familjare e bukës në shtëpinë e Arif Arifi të Myrtajve

Në Shtëpitë e Myrtajve gjetëm edhe këto objekte, orendi dhe sende të vjetra shtëpiake, të cilat janë të mirëseardhura për muzeun e ardhshëm të Preshevës.

Nga Ranatoci , kaluam nëpër Maxhere dhe përshkak se nuk gjetëm bashkëbisedues, morëm rrugën për në Gosponicë.

Pamje nga Magjerja

Magjere është një fshat i kumunës së Preshevës i cili shtrihet në mbrendësi të Maleve të Karadakut në kufi me fshatin Sllubicë të komunës së Gjilanit.

Është fshat tipik kodrinoro-malor me pyje e kullosa e me pak tokë pune

Përshkak të emigrimeve të pandërprera, Magjerja nuk arriti të rritë numrin e popullsisë edhe pse shtimi natyrorë ishte i lartë.Sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2002 Magjerjarja ka pasur 234 banorë . Popullsia kryesisht merret me blegtori, lavërtari e pemëtari. Magjerja gjendet në lartësi mbidetare prej 550 m.

Gosponica është vendbanim në komunën e Preshevës, në lartësi mbidetare 653 m.

Popullsia e këtij vendbanimi është krejtësisht shqiptare. Sipas regjistrimit të popullsisë në vitin 2002 Gosponica kishte 42 banorë.

Në Gosponicë e takova plakun Metush Fejzullahun e Mëhallës së Halilajve, me të cilin bisedova për fshatin dhe problemet e tij.

Autori i shkrimi në bisedë me Metush Fejzullahun e Halilajve

Gosponicën e përbëjnë 3 mëhallë : ajo e Halilajve, e Hanucëve, dhe e Demallarëve.

Pamje nga Gosponica

Shtëpia e Vjetër e Aqif Demallarit në Gosponicë

Shtëpia e Rahim Fazliut e vjetër 150 vjetë

Arlindi i Gosponicës dhe kultivimi i duhanit: O Arlind ik nga mbjellja e duhanit, Shqiptarët nuk ia panë hajrin, por shkollohu.

Kullosa dhe kroi i Gosponicës

Kroi i Gosponicës i furnizonte banorët e fshatit me ujë të pijshëm, por edhe me ujë për larje të teshave.

Toponomi e fshatit : Lugi i Firës, Proi i Thatë, Lugi i Livadhit, Arat e Gata, Arat e Kishës, Arat e Kojsisë, Zabeli i Rushitit, Balli i Arave të Gata, Kroi i Murrmujës, Lugi i Izbegit, Kodra e Ukit të Mazit, Arnica, etjerë.

Prej Gosponicës udhëtuam për fshatin Gare.,

Garja është vendbanim në komunën e Preshevës.

Popullsia e këtij vendbanimi ishte krejtësisht shqiptare.

Në Gare nuk e takuam asnjë banorë të saj, qe sa vite ajo është zbrazur dhe aty nuk jeton asnjë banor i saj.

Mëhallë e Poshtme në Gare

Mëhallë e Epërme në Gare

Xhamia e Gares, pa minaret

Toponomi fshati : Ara e Enverit, Lugi i Lisave, Shatllarët, Nër Arat, Ara e Mullinit, Te Bregu, Te Kisha etjerë.

Në Gare pushuam dhe hëngrëm drekë në natyrë, vazhduam rrugën për Bukoc.

Bukoci është vendbanim në Luginën e Preshevës, komuna e Preshevës.

Popullsia e këtij vendbaimi është krejtësisht shqiptare.

Bukoci, sipas regjistrimit të popullsisë të vitit 2003 kishte 135 banorë, ndërsa lartësia mbidetare është 676 m.

Në Bukoc takova Kadri Ajvazin dhe shënimet mbi fshatin janë marrë nga ai.

Pamje nga Bukoci

Bukoci i ka 3 mëhallë: Mëhalla e Garajve, ajo e Hashanëve dhe Mëhalla e Muhaxhirëve.

Popullsia merret me blegtori dhe diçka me bujqësi.

Shtëpia e Haxhi Arifit, më vjetra në fshat dhe me vjetërsi prej 200 vjetësh.

Shtëpia e Haxhi Bejtës

Shtëpia e Zejnel Zejnelit

Toponomi e fshatit : Prroi i Camit, Rrypja, Lugi i Picit, Lugi i Mulla Ahmetit, Bregi i Melishtes, Kodra e Osiqit, Lugjet, Livadhi i Abdullit, Lugi i Çotit, Lugi i Bunarit, Kodra Ndërmjeme, Mas vorrave, Vorret e Moçme, Ara e Epërme, etjerë.

Bërceci e vizitova më 19 shtator 2011 dhe regjistrova këto të dhëna:

Bërçeci është fshat që shtrihet thellë në Malet e Karadakut, administrativisht i takon Komunës së Preshevës.

Sipas regjistrimit të popullsisë në vitin 2002 ka pasur 19 banorë, ndërsa lartësia mbidetare është 560 m. Tashti në fshatin Bërçec nuk jeton asnjë banor.

Bërçeci nuk arriti ta rritë numrin e popullsisë, sepse që nga periudha në mes të dy luftërave botërore e deri më sot nuk është ndal emigrimi i popullsisë, së pari në drejtim të Turqisë e pastaj në drejtim të qendrave të ndryshme të Kosovës , Luginës së Preshevës , Kumanovës dhe Shkupit.

Mëhallët e Bërcecit janë : Mëhalla e Rekalive, Mëhalla e Banushëve dhe Mëhalla e Epërme.

Pamje nga Bërçeci

Pamje nga Bërceci

Shtëpi e vjetër në Bërcec

Mëhallë e Rekalive, ku gjendet Kalaja dhe Kisha e Bërcecit

Gjatë udhëtimit disa ditësh në Karadakun e Preshevës erdha në përfundim se ka kushte të mira për blegtori, pemëtari, bletari, bujqësi dhe vende-vende edhe për vneshtari.

Fotografitë i bëri : Xhemaledin Salihu dhe Haki Sylejmani

Referencat

1.Dr. Jahi Staneci, Presheva në fotografi dhe fjalë(Monografi), Prishtinë, 2010

2.Dr. Jahi M. Staneci, Si iu shkëput Karadaku Kosovës?, Bujku, 22 prill 1996, f. 7

3..Jahi Murati, Savremene socijalne-geografske i ekonomske karakteristike presevske komune, Vranjski glasnik, knj. XI, Vranje, 1975, f. 377-431

4.Demush&Metush berisha, Karadaku i Preshevës mburrje dhe krenari, Prishtinë, 2010

5.Jovan F. Trifunoski, Kumanovsko-Presevska Crna Gora, Beograd,1951

6.Radovan Rsumovic, Presevska potolina, Vranjski glasnik, knj V, Vranje, 1969

7.Spiridon Gopcevic, Stara Srbija i Makedonija(Putovanje po Staroj srbiji)Beograd, 1890

8.Mehmet Jusufi, Vështrim gjeografik i Preshevës me rrethinë, “Përparimi”, nr.7-8, Prishtinë, 1965

9.Aleksandar Stojanovski, Vranjski kadiluk u XVI veku, Vranje 1985

10.Jova Hadzivasilevic, Juzna Stara Srbija, Presevska oblast, knj. II, Beograd, 1913

11.J.G.v. Hahn, Reise Belgrad nach Salonik, Ëien, 1868

12.Benedikt Kuripesic, Putopis kroz Bosnu, Srbiju, Bugarsku i Rumeliju 1530, Sarajevo, 1950

13.Bisedë me Maksut Maksutin e Gjinajve të Depcës, më 19 shtator 2011

14. Bisedë me Vehab Aliun e Ranatocit, më 19 shtator 2011

15.Bisedë me Metush Fejzullahun e Gosponicës, më 19 shtator 2011 dhe

16. Bisedë me Kadri Ajvazin e Bukocit, më 19 shtator 2011

Shkruan: Xhemaledin Salihu

Preshevë, 05 tetor 2011

Karadaku i Preshevës joshës për pushime dhe tërheqës për turizmin malor

2011-10-06T09:47:00.000-07:00

Fotoreportazh: Udhëtim dyditësh nëpër Karadakun e Preshevës

Karadakun e Preshevës shumë herë e kam kaluar këmbë, por më shumë me makinë udhën e asfaltuar gjarpërore, zigzake Preshevë-Gjilan -Prishtinë. Sa herë që kaloja, diqysh sikur dicka magjepëse, tërheqëse, joshëse nga brendia e malit më thonte eja këmbë dhe udhëto disa ditë nëpër Karadak dhe kënaqu me bukuritë e mia përrallore.

Dhe ashtu i ftuar nga Karadaku, vendosa që në muajin qershor dhe korrik 2011 të udhëtojë nëpër te. Jo, e pamundur ta kaloja Karadakun lindje-perëndim, jug-veri brenda dy ditëve udhëtimi, por aq pata mundësi, dy ditë të tëra udhëtova me makinë më pak dhe këmbë më shumë, nëpër Karadak.

Dita e parë, më 30 qershor 2011, nga Presheva herët para dite, me makinën e Haki Sylejmanit u nisa për në Karadak. Me ne ishte edhe Felah Kurtishi, koleg pune në Bibliotekën “Mehmet Jusufi” në Preshevë.

U nisëm rrugës Preshevë-Gjilan, “Udhës së Nemcit” si e quan populli. Caku i parë i jonë ishte Ilinca, një vendbanim në të djathtë të rrugës Preshevë-Gjilan, në veri të Karadakut.

Shpella e Ilincës

Shpella e Ilincës-brendia e saj

Vendi „Lugjet“ në Ilincë

Xhamia e Ilincës

Pamje nga Ilinca

Pamje nga Ranatoci

Maxherja

Çezma në Maxhere

Pas vizitës së Ilincës, zbritëm në rrugën Preshevë-Gjilan dhe vazhduam për Caravajkë

Vendi “Te Ura” në Caravajkë, rruga Preshevë-Gjilan.

Këtu Lumi i Stanecit dhe Lumi i Seferëve bashkohen dhe formojnë Llapushnicën, e cila vazhdon rrjedhën e saj drejt Moravës së Binçit, te Pogragja dhe ashtu sëbashku derdhen në Moravë Jugore.

Rrjedha e lumenjve kryesorë dhe mullinjtë e vjetër në Karadakun e Preshevës

Para se të arrijmë te Vila Ada, aty ku bashkohet lumi i Seferëve dhe i Depcës, në të majtë të rrugës Preshevë-Gjilan marrim rrugën për Caravajkë e Lezbali/ Elez Baliu/

Shkolla fillore në Caravajkë

Udha për Caravajkë-Lezbali

Xhamia e Caravajkës

Vorrezat e vjetra në Lezbali, në lartësi mbidetare 915 m

Sofra shqiptare e shtruar në familjen Sylejmani në Lezbali: bukë, e kripë e zemër

Në sofër : Felahu, Naseri, Xhemaledini dhe Hakiu

Familja Sylejmani në Lezbali ka ndërtuar një ekonomi familjare të pasur, ku kultivohet kopshtaria : patate, speca, domate, fasule, kastraveca e tjerë; bletaria; pemëtaria: qershia, kumbulla; blegtoria: ruanin 8 frymë kafshë, me të cilat siguronin të mirat familjare, por edhe në treg shesin mish, tambël e tjerë. Aty nuk mungoi as rakia e freskët, sallata e shijshme taze, me domate, speca dhe kastraveca pa kurrfarë pesiticidesh. Të gjitha kishin aromë natyre dhe ishin të shijshme. Bile, në shetitje e sipër pas qershijave të posapjekura dhe taze, hasëm në një dud të bardhë, të të cilit frytet i kishin aromë dhe ishin të shijshëm. Moti kohë nuk kisha hangër duda.

Naser Sylejmani me familje kujdeset për këtë ekonomi familjare të pasur, ku gjetëm të gjitha ato të mira që i duhen një familjes së mirë ekonomike shqiptare.

Kushëriri i familjes Sylejmani, Osmani i Lezbalive kishte një ekonomi, poashtu të pasur familjare, ruante 20 krerë lopë. Me këtë furnizonte familjen dhe kishte edhe për treg.

Vendi afër shtëpisë së familjes Sylejmani ku kultivohet dhe rritet bleta. Familja prodhon për vete, por edhe për treg. Mjalti është i natyrës së pastër të Karadakut.

Lisi /Trungu/ i Çarrit shumëvjeçar

Dudi shumëvjecar i Fazlisë në Lezbali

Kroi i fshatit Lezbali

Bunari/pusi/ i Qazimit në Lezbali.

Kroi i fshatit ishte burim i vetëm i ujit të pijshëm dhe për larje. Ishte me kilometra larg fshatit. Ujë kryesisht bajshin grate e fshatit.

Më vonë Qazimi i Lezbalive ndërtoi bunarin që furnizonte me ujë të pijshëm larje tërë fshatin, edhepse ishte shumë larg mëhallave dhe ishte një rrugë e gjatë prej fshatit deri te bunari. Bile, banorët e këtueshëm tregojne se ujë bajshin më tepër gratë e mëhallave të fshatit.

Ostrovica, e fotografuar nga Lezbalia

Kurbalia e fotografuar nga Lezbalia

Buhiçi i fotografuar nga Lezbalia

Staneci i fotografuar nga Lezbalia

Shkolla fillore në Depcë

Lugina e Lumit të Seferëve

Lumi i Karaçëve-Udha për Iseukaj

Përmendorja te Iseukët

Livadhi i Shehut

Livadhi i Valevës

Guri i Shpuem

Kalaja-Mëhalla e Kurbalive

Dita e dytë udhëtimi nëpër Karadak, 19 korrik 2011. E njëjta ekspeditë morëm rrugën për Depcë edhe ate te Mëhalla e Lafetëve. Mungonte vetëm Felahu.

Shtalla e lopëve

Ferma lopëve – pronë e Shaip Bajramit

Në Mëhallën/lagjen/ e Lafetëve nuk takuam njeri, pos një djali që ruante lopët. Ai na përcolli deri te ferma e lopëve prej 13 krerësh të Shaip Bajramit. Në hyrje të pronës na priti një qen i madh i bagëtive, me të cilin më vonë vuam kontakt miqësor.

Mixhën Shaip Bajrami, pensionist të Zvicrës, i cili banon në Corroticë, ndërsa ditën vjen në fermë, e gjetëm duke mjelur lopët. Menjëherë posa na vërejti ndërpreu mjeljen dhe na priti me buzagaz, tamam pritje karadakçe, burrërore.Pasi u njoftuam, na tregoi për jetën e tij dhe punën që e bënte në Mëhallën e Lafetëve, duke u kujdesur për lopët dhe pulat që i kishte në pronë. Me vullnet dhe kisha shëndet për t’i kryer këto punë na rrëfehet mixha Shaip, mirëpo sivjet shëndeti nuk më shërben, andaj do të jam i detyruat t’i shesë lopët, rrëfehet mixha Shaip.Pos që i përmbush nevojat familjare, me prodhimet nga prona, furnizon edhe tregun në Preshevë. I uruam shëndet.

Pamje nga Karadaku

Pamje nga Mëhalla e Lafetëve

Nga Mëhalla e Lafetëve morëm rrugën për te Seferët, mirëpo në pjesën veriore të Seferëve dhe në Mëhallën e Jasharajve nuk gjetëm arsye për të bërë fotografi, pos që i fotografuam disa shtëpia të rrëzuara/kulla/.

Pushuam te shtëpia e Nazmi Seferit, e ndërtuar me donacion, sepse e vjetra iu kishte djegur nëluftën e Kosovës.

Shtëpia e Nazmi Seferit

Kullë e rrëzuar te Seferët

Në fshatin Sefer mbahen edhe Takimet tradicionale, ku tubohen shumë banorë të këtij fshati, të cilët tashmë jetojnë në Kosovë, Preshevë dhe në Evropën Perendimore. Ato mbahen të “Lama e Halimit”, në lagjen e Sykëve dhe kanë për qëllim njoftimin e të rinjëve në mes veti, mbajtjen e kontakteve mes më të moshuarve, sepse para viteve të 2000, ky fshat është banuar me rreth 60 shtëpi. Në Takim organizohen edhe gara sportive, si në vrapim, gjuajtjen e gurit dhe gara tjera, në mënyrë që të kujtohen kohrat e mëherëhme të jetës në këtë fshat të Karadakut të Preshevës. Ndërsa, në Takime nuk mungojnë as programet artistike, ku fëmijët dhe të rinjtë me prejardhje nga kjo anë këndojnë dhe recitojnë poezi.

Pastaj, pasi pushuam mirë, e lamë makinën dhe vazhduam këmbë për në Mëhallën/Lagjen/ e Seferëve.Rrugës për te lagja e Seferëve, vendlindje e legjendarit Idriz Seferi, u ndalëm te Vorrezat e Seferëve-familjes së Kosumëve, dajë i Idriz Seferit

Oda e Can Seferit

Bedriu, autori dhe Hakiu në Odë

Në Odën e Can Seferit na pritën djemtë e tij : Bedriu, Rashiti dhe Emrani dhe na gostitën me kafe dhe me ujë të freskët mali të Seferëve. Edhe këtu hasëm në mikpritje shqiptare : bukë, e kripë e zemër.

Familja e Can Seferit-Kosumit jeton në Gjilan, por punët bujqësisë dhe blegtorisë i kryejnë në fshat. Prona e Can Seferit ishte një ekonomi e pasur me 17 krerë lopë, e cila pos nevojave familjare kishte edhe prodhime për treg. Familje bujare dhe mikpritëse. Në Odë e ndiem qetësinë shqiprtërore, por rrëfimi i Canit për djegjen e shtëpisë nga serbët në

Luftën e Kosovës na bëri pak shqetësim, mirëpo na qetësoi fjala e tij kur tha se Odën nuk e prekën as paramilitarët. Kishin ndërtua shtëpi të re.

Prona e tyre kishte livadhe, kullosa dhe pyje. Për rreth shtëpisë kishin mbjellur edhe perime. Djemtë Bedriu, Rashiti dhe Emrani na përcollën edhe jashtë shtëpisë, ndërsa i madhi Bedriu, edhepse i lodhur nga lojërat me futboll, erdhi me ne deri te Nezajt.

Shtëpia/kulla/ e Can Seferit

Varri i Rashit Kosumit „Luxha“ 1925-2001 /

Kalaja e Seferëve-në territorin e Republikës së Kosovës

Krroni i Seferëve larg fshatit me kilometra, ku mbushnin ujë të pijshëm banorët e lagjes së Seferëve

Pamje te Godenit, Resulëve në Kosovë nga Seferët

Oda e Maliq Nezajt

Shtëpia e Maliq Nezajt

Shtëpia e Deli Nezajt

Vila Ada

Në Vila Ada drekuam pas një shetitjeje të gjatë, na gostiti një kushëri i Hakiut.

Vila Ada me restorantin, në pronësi të Skender Musahut nga Presheva ka kushte të mira për ta pranuar dhe gostitur vizitorin e pushimeve verore dhe të turizmit malor në Karadakun e Preshevës.

Mali i Karadakut (Kara- i Zi + dag-Mal= Mal i Zi) shtrihet në Republikën e Maqedonisë, Republikën e Kosovës dhe Republikën e Serbisë. Karadaku përfshinë komunën e Shkupit, Kumanovës, Likovës, Han Elezit, Kaçanikut, Vitisë, Gjilanit, Preshevës dhe një pjesë të Bujanocit.

Mali i Karadakut ndahet në Karadakun e Shkupit, të Kumanovës, të Gjilanit dhe të Preshevës. Karadaku i Preshevës shtrihet në perëndim të Preshevës dhe fillon nga Kardaku i Kumanovës, kufizohet me vijën administrative në jug, në përëndim me vijën administrative të Karadakut të Gjilanit, mbaron në veri me Grykën e Konçulit, në komunën e Bujanocit, ndërsa në lindje përkufizohet me fushëne Preshevës.

Karadaku i Preshevës përfshinë këto fshatra të komunës së Preshevës : Kurbalinë, Stanecin, Seferët, Peçenën, Caravajkën, Depcën, Buhiçin, Ilincën, Ranatocin, Maxheren, Gosponicën, Bukocin, Garen, Bërçecin dhe Shoshajën e Epërme.

Autori Jovan Trifunoski e zgjëron territorin e Karadakut të Preshevës dhe sipas tij Karadakun e Preshevës e formojnë këto fshatra : Reka e Tërrnavës, Tërrnava, Norça, Kurbalia, Rahovica, Bukoci, Ilinca, Gosponica, Shoshaja, Corrotica, Rainca, Rainca e Vogël, Bukuroca e Keqe, Letovica, Garja, Bërçeci, Gramada, Vërbani, Nasalca, Osllara, Luçani dhe Levosoja. Fshati Miratoc mbetet në Karadakun e Kumanovës. Disa fshatra të komunës së Bujanocit : Letovica, Gramada, Vërbani, Nasalca, Osllarja, Lluçani dhe Levosoja, autori i vendos në Karadakun e Preshevës.

Autori hulumtimet i bëri në mbarim të vitit 1940 dhe në fillim të vitit 1941, andaj edhe disa fshatra i takonin Karadakut të Gjilanit : Staneci, Seferët, Peçena, Caravajka, Depca, Buhiçi, Ranatoci, Maxherja (Jovan F. Trifunoski, Kumanovsko-Presevska Crna Gora, Beograd, 1951, f. 158-191)

Karadaku i Kumanovës dhe i Preshevës sipas Trifunoskit

Në verën e vitit 1947, Karadaku i Llapushnicës(e quan Dr. Jahi Murati-Staneci, Bujku, 22 prill 1996, f. 7) me 9 katundet e tij : Kurbalia, Staneci, Seferi, Buhiçi, Caravajka, Peçena, Depca, Maxherja dhe Ranatoci që gjithmonë dhe pandërprerë ishin pjesë e Kosovës, deri në vitin 1947, çuditërisht shkëputen nga ajo, i bashakngjiten Karadakut të Preshevës.

Aktit të bashkangjitjes i parapriu një vullnet i padëshirueshëm i popullatës dhe i paprecedencë në histori.

Karadakut të Preshevës i takonin edhe Mirasheci, Vaçka dhe Valeva, vendbanime të vjetra, por të zhdukura.

Majat më të larta në Karadakun e Preshevës janë : Ostrovica, me lartësi prej 1.168 m; Maja e Madhe mbi Preshevë, me lartësi prej 1.034 m dhe Kodra e Peçenës, me lartësi prej 977 m.

Karadaku i Preshevës përfshin 45,4% të territorit të komunës së Preshevës.

Në mes viteve 1371, Betejës së Maricës dhe 1389, Betejës së Kosovës, ushtria e Sulltan Muratit te vendi “Çadrat” në Karadakun e Preshevës i shtriu çadrat dhe pushoi.

Ushtri turke, kalimin dhe sulmin kryesor për në Betejën e Kosovës e bëri nëpër Karadakun e Preshevës. Poashtu edhe ushtria e gjeneralit austriak Pikolomini(1690) kaloi nëpër Karadak dhe që nga ajo kohë udha kryesore Preshevë-Gjilan është quajtur Udha e Nemcit. Rruga Preshevë-Gjilan u asfaltua në vitin 1979, në gjatësi prej 30 km. Kjo rrugë i lidh shumicën e fshatrave të Karadakut të Preshevës dhe ndikoi shumë në zvogëlimin e shpërnguljes së popullatës të Karadakut.

Në vitin 1530, këtë rrugë për Kosovë e kaloi edhe Benedikt Kuripeshiqi me suitën e tij prej 35 personave. “Të enjtën, më 12 janar 1530 u nisëm nga Presheva, nëpër malet e larta të Karadakut(Jeruagara) dhe arritëm në fushën e Moravës, pastaj në Livoç dhe Poneshin e Epërm ku edhe fjetëm”./Benedikt Kuripesic, Putopis kroz Bosnu, Srbiju,…f. 49/.

Lumenjtë kryesorë të Karadakut të Preshevës janë: Lumi i Depcës, Lumi i Seferëve, Lumi i Stanecit, Lumi i Kurbalisë dhe Llapushnica.

Në Karadakun e Preshevës rriten pyjet gjethrënëse : ahu, bungu, qarri, shkoza, krekëza.

Në Karadakun e Preshevës jetojnë këta shpezë dhe shtazë: thëllënza e egër, pula e egër, kaprrolli, lepuri, ujku, dhelpëra, derri i egër.

Gjermani J.G.v. Hahn, më vitin 1868 udhëton në relacionin Beograd-Selanik dhe në rrugën Bilaç-Kumanovë përmend edhe vargmalet e Karadakut./J.G.v.Hahn, Reise Belgrad nach Salonik/

Gjermani Spiridon Gopçeviq udhëtoi më 1888 me tren nëpër hekurudhën e posandërtuar Vranjë-Shkup për në Selanik dhe kështu e përshkroi Karadakun:” Karadaku është mal i dendur dhe nëse shikohet nga hekurudha duket shumë i gjallë dhe i bujshëm. Majat në veri janë më të ulëta (1.011 m), ndërsa në veri janë më të larta(1.552 e 1.535 m)”. Spiridon Gopcevic, Putovanje po Staroj Srbiji, Beograd, 1890.

Toponomi e Karadakut të Preshevës: Laki i Arushës, Përroi i Shavarit, Ara e Rekës, Kodra e Demës, Prroni i Kishës, Te Kroi, Livadhi i Pizitit, Kroi i Nukit, Mëhalla e Lafetëve, Mëhalla e Gjinajve, Mëhalla e Jasharajve, Mëhalla e Seferëve, Hisari, Te Lugjet, Vaçka, Valeva, Te Kroi i Mahmutit, Maja e Zabelit, Livadhi i Shehut, Ilixha, Vrella, Burimi i Ramazanit, : Lejthishta, Varret e ‘’Mazëve”, Imeridi, Goleshi, Kroi i Mines, Kroni i Haxhi Isahit, Rrezja, , Arat e Sahitit, Mashalla, Kodra e Luleve, Fërkemi i Kalit, Kroi i Kopilit, Suravaci, Guri i Gjyrishecit, Ara e Kodrës, Sherekica, Përroi i Alisë, Dardhishta, Roga e Dredhëzave, Ara e Bunarit, Te Guri, Guri i Nrikllës, Kroni i Ftohtë, Mali i Dalipit Maja e Madhe, Bregi i Tërrllës, Vorret e Moçme, Ara Gatë, te Kisha, Suka, Guri i Macës, Guri i Dragoit, Bregi i Mullinit, Mashalla, Lugishta, Kodra e Drenit, Roga e Madhe, Roga e Vogël, Maja e Lisit të Gjatë, Maja e Tupanit, Maja e Madhe, Kodra e Peçenës, Pusi i Kaut, Përroi i Buhiçit, Çarri i Kuq, Rrethi, Hija e Rrethit, Gurishta, Kodra e Mirë, Guri i Gat, Ahu i Madh, Livadhet e Vaçkës, Suka e Ilincës, Kroi i Demajëve, Kroi i Rrahmanëve, Kroi i Kamerit, Kroi i Maksutajëve, Kroi i Talit, Kroi i Dedajve, Kroi i Gishtajës, Kroi i Isaukëve,Çezma e Haxhi Abdullahut, Çezma e Xhel caravajkës, Çezma e Vaxhidit, etj.

Popullata e Karadakut të Preshevës është shqiptare, me përkatësi fetare muslimane dhe katolike.

Popullata e Karadakut të Preshevës gjatë historisë ishte gjithmonë nën presionin e pushtuesve të ndryshëm. Andaj edhe nga kjo trevë ndodhën shpërngulje të mëdha.

Shpërnguljet e popullatës së Karadakut të Preshevës filluan qysh në kohën e Turqisë Otomane, presioni për ta pranuar islamizmin, sepse Karadaku ishte kryesisht i banuar me popullatë shumicë katolike. Pastaj presioni që kësaj popullate iu bë gjatë Luftërave ballkanike, Luftërave Botërore, sidomos shpërnguljet e mëdha të kësaj populate ndodhën gjatë Luftës së Kosovs dhe Luftës së UÇPMB-së, atëherë me të madhe popullata u shpërngul në Gjilan, Kumanovë e gjetiu.

Shpërnguljet e popullatës së Karadakut të Preshevës nuk ndodhin vetëm si pasojë e presioneve dhe shtypjeve të pushtuesve, por edhe si pasojë e kushteve ekonomike, kushteve për jetesë, të cilat ishin të vështira, pa rrugë, pa kushte për një jetesë normale e bëjnë që popullata e kësaj ane të fillojë të shpërngulet për në Preshevë gjatë vitit 1960, sidomos shpërnguljet e mëdha për në qytet nga fshatrat ndodhën, por edhe nga ato të Karadakut të Preshevës në vitet 1962/63. Atëherë kemi një shpërngulje të madhe të popullatës së Malësisë dhe fushës për në qytet, e cila rrit numrin e banorëve të Preshevës, por zvogëlohet numri i banorëve të këtyre fshatrave nga ndodh shpërngulja.

Për ta parë fenomenin e shpërnguljeve po i japim disa të dhëna statistikore mbi popullatën e Karadakut të Preshevës, gjegjësisht të fshatrave të Karadakut gjatë disa viteve:

Viti 1953, Kardaku i Preshevës kishte 3.694 banorë

Viti 1961, Karadaku i Preshevës kishte 3.804 banorë,

Viti 1971, Karadaku i Preshevës kishte 3.366 banorë dhe

Viti 2002, Karadaku i Preshevës kishte 1.860 banorë.

Të themi se pas viteve të 2.000-ta fshatra të tëra të kësaj Malësie kanë mbetur pa asnjë banor.

Popullata e Karadakut të Preshevës merret me bujqësi, blegtori, përshkak të kullosave dhe livadheve të shumtë, me pemëtari, pylltari dhe lavërtari.

Karadaku i Preshevës ka një mundësi të pa shfrytëzuar: për pushime verore dhe turizëm malor.Resurset malore të Malësisë kanë kushte të mëdha për pushime verore dhe turizëm malor.

Kështu vendi “Te Lugjet”, te “Vrella” në Ilincë, Gurra e Seferëve, Livadhet e Seferëve, Mëhalla e Lafetëve, Caravajka, te shkolla fillore, te “Ura”, në Lezbali, Livadhi i Shehut, Livadhi i Valevës, Ostrovica etj. kanë kushte shumë të mira për pushime verore familjare, janë vendpikniqe të mira për të gjitha moshat e popullatës, por edhe për vizitorët e jashtëm nga komunat fqinje e më gjërë.

Livadhi i Shehut quhet edhe Livadhi i Shenjtë dhe Livadhi i Fshehtë. Livadhi ishte pronë e Shehlerëve apo pronë e ndonjë Shehu të Preshevës.

Livadhi i Shehut kishte rëndësi jo vetëm si pushimore, por edhe për pemëtari, kështu më vitin 1959, Kuvendi komunal i Preshevës i dha në shfrytëzim Koperativës bujqësore të Preshevës Livadhin e Shehut, me sipërfaqe prej 25 ha për pemishte: molla, dardha dhe kumbulla.

Livadhi i Valevës gjendet në vendin e quajtur Valevë. E quajnë edhe Livadhi i Selver Ramadanit, përshkak të prones së tij: aty janë arat e tij, livadhi dhe ka ujë të bollshëm, natyrë me ajër shumtë të shëndetshme. Bile, shumë më herët kam ndëgjuar se këtë vend e kanë kërkuar për sanatorium, ku do të shëroheshin të sëmuritë nga frymëmarrja dhe mushkëritë.

Ndërsa Shpella e Ilincës, Shpella e Arushës në Tërnavë, Kalaja e Preshevës Guri i Shpuem dhe kullat e vjetra në Sefer, në Mëhallën e Gjinajve dhe te Nezajt paraqesin pika tërheqëse turistike, jo vetëm për vizitorë vendorë, por edhe më gjërë.

Karadaku i Preshevës mundëson destinacione edhe të turizmit shkencor((gjeografik, gjeologjik, historik, etnografik, biologjik, zoologjik, spelologjik)

Turizmi gjeografik me larminë e objekteve gjeografike në majat e ndryshme të kësaj zone si maja e Ostrovicës, Maja e madhe, Kodra e Peçenës, etj.

Turizmi historik: Popullata e kësaj zone ka zhvilluar një luftë të vazhdueshme kundër pushtuesve të ndryshëm, prandaj studimi i historisë së kësaj treve dhe nxjerrja në pah i saj kanë një interes historik.

Turizmi etnografik: Zona e Karadakut të Preshevës ofron vlera të papërsëritshme studimore për etnografët.

Turizmi spelologjik: Shpella e Ilincës, Shpella e Arushës, Guri i Shpuem, etj. japin mundësi të mëdha studiuesve spelologjik.

Edhe sporti i gjuetisë mund të aplikohet këtu për vendasit dhe për turistët, sepse gjuetia në këto zona të Karadakut të Preshevës është shumë e përshtatshme.